© Emy Elleboog
Vandaag blaast de NAVO 77 kaarsjes uit. Wat in 1949 begon met 12 landen, is vandaag een alliantie van 32 democratieën. Het basisprincipe daarvan is nog steeds hetzelfde als toen. Toch zit er vandaag meer spanning op de Alliantie dan ooit tevoren.
In 1844 publiceerde Alexandre Dumas zijn Drie Musketiers. De strijdkreet daarvan, ‘Een voor allen, allen voor één’, vormt de hoeksteen van de Alliantie. Het beroemde artikel 5 bepaalt dat een aanval op één lid geldt als een aanval op alle leden. Zo werd de afschrikking die uitging van de strijdmachten van de individuele leden exponentieel groter. Dat bleek een uiterst succesvolle garantie op vrede te zijn. Ondertussen al 77 jaar lang.
Expansiedrang?
In 1989 verloor Moskou zijn ijzeren greep op Oost-Europa. Sindsdien traden 16 landen uit de regio toe tot de NAVO. Sommigen noemen dat verwijtend ‘NAVO-expansionisme’. Maar die toetredingen kwamen er op uitdrukkelijk verzoek van die nieuwe democratieën zelf. Zij wisten ook waarom. Voor wie Rusland als buur heeft, is NAVO-lidmaatschap geen luxe, maar een voorwaarde voor werkelijke onafhankelijkheid. Buurlanden die geen lidmaatschap verwierven kregen nadien terug Russische tanks over de vloer (Moldavië, Georgië en Oekraïne), of leven tot vandaag onder de knoet van Moskou (Wit-Rusland).
Vredesdividend
Een militaire alliantie staat of valt evenwel met de solidariteit onder de leden. Dat vergt parate en goed uitgeruste krijgsmachten, ook in vredestijd. Dat bleek te veel gevraagd van de West-Europese bondgenoten. Na de implosie van de Sovjet-Unie werd het ‘vredesdividend’ meteen opgesoupeerd. Defensie-uitgaven werden drastisch afgebouwd ten voordele van zachtere beleidsprioriteiten. Zo legden wij zelf een bom onder het NAVO-bondgenootschap.
Al in 2011 waarschuwde de Amerikaanse minister van Defensie Robert Gates in Brussel dat de NAVO een ‘somber, zo niet troosteloos toekomstbeeld’ riskeerde als Europa niet dringend meer investeerde in defensie. Zijn waarschuwing bleek profetisch: ‘De harde realiteit is dat het geduld in het Amerikaanse Congres zal afnemen om steeds schaarsere middelen in te zetten voor landen die zelf niet bereid zijn om bij te dragen.’
Slepen met de voeten
Sindsdien veegde elke Amerikaanse president ons de mantel uit voor ons defensie-profitariaat. Toch bleven de meeste Europeanen slepen met de voeten. Daarvan kregen niet alleen de Amerikanen zelf het op hun heupen, maar meer nog de bondgenoten uit Scandinavië en Oost-Europa, die wél deden wat moest. Pas op de NAVO-top in Den Haag vorig jaar haalde België de 2 procentnorm. Liefst 11 jaar nadat daartoe collectief beslist was.
We hadden er een Russische invasie van Oekraïne voor nodig en Trumps dreiging met zware Amerikaanse handelssancties. Meteen legde ‘daddy’ de lat voor defensie-uitgaven nog veel hoger: op 3,5 procent van het bbp. Wie denkt dat België bij 2 procent kan blijven, maakt zichzelf blaasjes wijs.
Huwelijkscrisis
De NAVO-top van Den Haag leek een moment van verzoening. Trump herbevestigde er expliciet dat de Verenigde Staten ‘artikel 5’ zouden respecteren. Maar daarop gebeurde het ondenkbare: tegenover de wereldpers sloot hij gewapend ingrijpen niet uit om Groenland te verwerven, als hij het van Denemarken niet mocht kopen, en dreigde hij tegelijk met nieuwe handelssancties in dat laatste geval. Terecht trokken de Europese lidstaten nu een rode lijn. Washington nam akte. Donald Trump beseft nu dat Europa zich op essentiële kwesties als territoriale integriteit niet uit elkaar zal laten spelen. Maar net zoals elke huwelijkscrisis, laat ook deze zijn sporen na.
Epische furie
Lang wachten op de volgende crisis was het niet. Toen de VS het regime van ayatollah Khamenei in Iran te lijf ging, die de VS in speeches de ‘grote Satan’ noemde en zwoer te vernietigen, weigerden sommige Europese landen aan de Amerikaanse luchtmacht het gebruik van vliegvelden. Dat veroorzaakte consternatie in Washington, veel serieuzer dan een ruzie over budgetten. Het gaat hier om de operationele betrouwbaarheid van bondgenoten. ‘They haven’t been friends when we needed them’, verklaarde Trump aan de pers op Air Force One. Meteen voegde hij eraan toe ‘absoluut’ te overwegen de VS uit de NAVO te terug te trekken.
America first = America alone?
Dankzij een wet ingevoerd in 2023, nota bene onder impuls van Marco Rubio (minister van Buitenlandse Zaken in de regering-Trump), kan de president de VS niet eigenhandig uit de NAVO-halen. Daar is een tweederdemeerderheid in het Congres voor nodig, die de MAGA-voorstanders van zo’n exit niet hebben.
Toch ben ik bezorgd. Als ‘America first’ evolueert naar ‘America alone’, verliezen we allebei. Want ook zonder formele uittreding kan Trump de Amerikaanse bases in Europa sluiten, Amerikaanse troepen terugtrekken en het delen van militaire inlichtingen en andere cruciale assistentie aan Europese bondgenoten terugschroeven.
Koelere hoofden
Dat zou een zware klap betekenen voor de militaire paraatheid van de NAVO in Europa. De Europese krijgsmachten zijn momenteel niet klaar om dat vacuüm zelfstandig op te vullen. De champagnekurken zullen knallen in Moskou, Teheran en Peking. Dit is daarom een 77ste verjaardag in mineur.
We hebben dringend koelere hoofden nodig, aan beide zijden van de oceaan. In de vele contacten die ik heb met mijn Europese collega’s, span ik me daarvoor in. En eind deze maand trek ik naar Washington om de boodschap ook daar te brengen.
Want samen zijn we nog altijd veel sterker dan alleen. Dat vergeten zou een kapitale fout zijn met dramatische gevolgen.
